Hidrolik ünitelerde ve makinelerde hareket etmeyen hatlar devre borusu ile çekilir; hareket eden parçalara ise hortum gider. Devre borusu seçerken üç ölçü birlikte düşünülür: dış çap hangi rakorun kullanılacağını, et kalınlığı borunun dayanımını, iç çap ise hattan geçebilecek debiyi belirler. Bu üçünden biri yanlış seçilirse ya rakor boruya uymaz ya hat basınca dayanmaz ya da yağ gereğinden hızlı akarak ısınır ve basınç kaybeder.
Bu rehberde mağazamızdaki Benteler devre boruları, çelik yüksükler ve boru somunları üzerinden boru seçimini, boru bükmeyi ve yüksüklü bağlantının montajını anlatıyoruz.
Boru ölçüsü nasıl okunur?
30X4 Hidrolik Devre Borusu = dış çap 30 mm × et kalınlığı 4 mm → iç çap 22 mm
İlk sayı borunun dış çapıdır ve rakor, yüksük ve somun bu ölçüye göre seçilir. İkinci sayı et kalınlığıdır. İç çap, dış çaptan et kalınlığının iki katı çıkarılarak bulunur: 30 − (2 × 4) = 22 mm.
Hortumdan farklı olarak devre borusunda ölçü dış çaptır. 12 mm'lik bir boru hattı denildiğinde dış çapı 12 mm olan boru anlaşılır; içinden geçen yağın kesiti et kalınlığına göre değişir.
Boru çapı ve rakor serisi: LL, L ve S
Metrik yüksüklü (24° koni) boru bağlantılarında her boru çapı belirli bir seriye ve somun dişine karşılık gelir. L hafif seri, S ağır seri, LL çok hafif seridir. Mağazamızda L ve LL serisi yüksük ve somunlar "NB", S serisi olanlar "YB" olarak adlandırılır. Aşağıdaki eşleşmeler mağazamızdaki boru somunu ve kaynaklık kuyruklu yüksük ürünlerinden alınmıştır:
| Boru dış çapı | L serisi somun dişi | S serisi somun dişi | Mağazadaki borular |
|---|
| 6 mm | M12X1,5 (6L) · M10X1 (6LL) | M14X1,5 (6S) | 6X1 |
| 8 mm | M14X1,5 (8L) · M12X1 (8LL) | M16X1,5 (8S) | 8X1 |
| 10 mm | M16X1,5 (10L) | M18X1,5 (10S) | 10X1,5 · 10X2 |
| 12 mm | M18X1,5 (12L) | M20X1,5 (12S) | 12X1,5 · 12X2 |
| 14 mm | — | M22X1,5 (14S) | 14X1,5 |
| 15 mm | M22X1,5 (15L) | — | 15X1,5 · 15X2 |
| 16 mm | — | M24X1,5 (16S) | 16X2 · 16X2,5 |
| 18 mm | M26X1,5 (18L) | — | 18X1,5 |
| 20 mm | — | M30X2 (20S) | 20X2 |
| 22 mm | M30X2 (22L) | — | 22X2 |
| 25 mm | — | M36X2 (25S) | 25X2,5 |
| 28 mm | M36X2 (28L) | — | 28X2 |
| 30 mm | — | M42X2 (30S) | 30X3 · 30X4 |
| 35 mm | M45X2 (35L) | — | 35X3 |
| 38 mm | — | M52X2 (38S) | 38X4 |
| 42 mm | M52X2 (42L) | — | 42X4 |
Tablodan çıkan pratik sonuç: 6, 8, 10 ve 12 mm borular hem L hem S serisinde bulunur, bu çaplarda seri ayrıca belirtilmelidir. 14, 16, 20, 25, 30 ve 38 mm borular yalnızca S serisinde; 15, 18, 22, 28, 35 ve 42 mm borular yalnızca L serisinde kullanılır. Ayrıca aynı somun dişi iki seride farklı boru çapına denk gelebilir: M22X1,5 somun L serisinde 15 mm, S serisinde 14 mm boru içindir.
Borunun iki ucundaki bağlantı parçaları da aynı seriden seçilir. Örneğin 15 mm boru için M22X1,5 15L boru somunu, 15L çelik yüksük ve M22X1,5 15L metrik dirsek; 16 mm boru için M24X1,5 16S boru somunu, 16S çelik yüksük ve M24X1,5 16S metrik dirsek kullanılır. Tüm parçalar: Somun ve Yüksükler, Metrik Nipeller, Metrik Dirsek ve T Rakorlar.
Et kalınlığı, iç çap ve akış hızı
Aynı dış çaptaki boru farklı et kalınlıklarında üretilir: 10 mm için 10X1,5 ve 10X2, 30 mm için 30X3 ve 30X4 gibi. Et kalınlaştıkça boru daha yüksek basınca dayanır ama iç çap küçülür. İç çap küçüldükçe aynı debideki yağ daha hızlı akar; hızlı akış basınç kaybı, ısınma ve gürültü demektir.
Akış hızı (m/s) = Debi (l/dk) ÷ (6 × İç kesit alanı cm²)
İç kesit alanı (cm²) = 3,14 × iç çap (cm)² ÷ 4. Örneğin 30X4 borunun iç çapı 22 mm = 2,2 cm, kesit alanı 3,80 cm²'dir. Bu borudan 60 l/dk yağ geçerse akış hızı 60 ÷ (6 × 3,80) ≈ 2,6 m/s olur.
Aynı 20 l/dk debiyi iki farklı borudan geçirelim:
| Boru | İç çap | Kesit alanı | 20 l/dk'da akış hızı |
|---|
| 12X1,5 | 9 mm | 0,64 cm² | ≈ 5,2 m/s |
| 16X2 | 12 mm | 1,13 cm² | ≈ 2,9 m/s |
Hat tasarımında yaygın olarak kullanılan başlangıç değerleri; emiş hattında yaklaşık 0,5–1,5 m/s, dönüş hattında 2–4 m/s, basınç hattında 3–6 m/s civarıdır. Emiş hattında hızın düşük tutulması pompanın kavitasyon yapmaması için özellikle önemlidir. Kesin değerler sistem basıncına, hat uzunluğuna ve pompa üreticisinin önerisine göre belirlenir. Pompa debisinin hesabı için dişli pompa seçimi rehberimize bakabilirsiniz.
Fosfatlı mı, galvanizli mi?
- Fosfatlı boru: fosfat kaplama boruyu depolama ve montaj sürecinde paslanmaya karşı korur ve boya için iyi bir zemin oluşturur. Kapalı ortamda çalışan ve montajdan sonra boyanacak ünite ve makine hatlarında yaygın kullanılır. Mağazamızda 6 mm'den 42 mm'ye kadar tüm çaplarda bulunur.
- Galvanizli boru: çinko kaplama dış ortamda ve nemli yerlerde paslanmaya karşı daha uzun süre koruma sağlar. Mağazamızda 6, 8, 10, 12, 15, 16, 20, 22, 25 ve 30 mm çaplarda bulunur. Örnek: 10X1,5 galvanizli, 16X2 galvanizli.
- Kaynak yapılacaksa dikkat: galvanizli boruda kaynak sırasında çinko kaplama yanar ve zararlı duman çıkar; kaynak bölgesindeki koruma da kaybolur. Kaynaklı bağlantılarda bu durum göz önünde bulundurulmalıdır.
Tüm ölçüler: Devre Boruları.
Boru bükme
Boruyu bükerek yön değiştirmek, her dönüşte dirsek kullanmaya göre hattaki bağlantı ve olası sızıntı noktası sayısını azaltır. 6 mm ile 20 mm arasındaki borular için mağazamızda Oleocon manuel boru bükme aparatı bulunur. Bükerken şunlara dikkat edin:
- Boru çapına uygun kalıbı kullanın. Yanlış kalıpla bükülen boru ovalleşir veya iç tarafında buruşma olur; bu noktada iç çap daralır ve boru zayıflar.
- Uçta düz boy bırakın. Yüksük ve somunun oturacağı kısım düz olmalıdır. Bükümü rakora çok yakın yapmak boruyu gövdeye düz itmeyi imkânsız hale getirir.
- Somunları bükmeden önce takın. İki ucu da bükülecek bir boruda somun sonradan geçirilemeyebilir.
- Önce ölçüp işaretleyin. Hattı ölçüp büküm noktalarını boru üzerine işaretlemek, fire ve tekrar bükme ihtiyacını azaltır. Aynı noktayı tekrar tekrar bükmek boruyu yorar.
- Bükümden sonra boruyu temizleyin. Kesim talaşı ve kalıntılar hidrolik yağa karışarak valf ve pompaya zarar verir.
Yüksüklü bağlantının montajı
- Boruyu eksenine dik kesin. Açılı kesilen boru gövdeye düz oturmaz. Boru kesiciyle veya kılavuzlu testereyle kesin; boruyu ezen kesme yöntemlerinden kaçının.
- İç ve dış çapağı alın, boruyu temizleyin.
- Önce somunu, sonra yüksüğü doğru yönde takın. Yüksüğün keskin kenarı rakor gövdesine bakmalıdır; ters takılan yüksük boruyu tutmaz.
- Boruyu gövdenin içindeki dayanağa kadar itin ve sıkma sırasında boruyu bu konumda tutun. Boru dayanağa oturmazsa yüksük boruyu yanlış yerden keser.
- Somunu üretici talimatına göre sıkın ve kontrol edin. Somunu gevşetip baktığınızda yüksüğün boru yüzeyine gömüldüğü ve önünde düzgün bir kabarıklık oluştuğu görülmelidir. Yüksük boru üzerinde dönüyorsa bağlantı yeterince sıkılmamıştır.
Boruyu kaynakla bağlamak gereken yerlerde metrik kaynaklık kuyruklu yüksük kullanılabilir. Boru hattının titreşimle yorulmaması için belirli aralıklarla kelepçe ile sabitlenmesi gerekir; ayrıntılar için boru ve hortum kelepçesi rehberimize, metrik diş ve L/S serisinin tanımlanması için diş standartları rehberimize bakabilirsiniz.
Sipariş vermeden önce kontrol listesi
- Boru dış çapı ve seri: 6–12 mm borularda L mi S mi olduğunu belirtin.
- Et kalınlığı: sistem basıncına ve gereken iç çapa göre.
- Hattın debisi: iç çap ve akış hızı kontrolü için.
- Kaplama: iç ortam için fosfatlı, dış ve nemli ortam için galvanizli.
- Toplam boru boyu ve büküm sayısı.
- Bağlantı parçaları: her uç için aynı seriden somun, yüksük ve nipel/dirsek.
Sık sorulan sorular
Devre borusu mu, hidrolik hortum mu kullanmalıyım?
Hareket etmeyen, sabit hatlarda devre borusu kullanılır; boru daha düzgün bir hat oluşturur, uzun ömürlüdür ve dışarıdan darbelere karşı daha dayanıklıdır. Silindir ve motor gibi hareket eden veya titreşimi yalıtılması gereken parçalara ise hortumla bağlanılır. Çoğu makinede ikisi birlikte kullanılır: ana hat boruyla, hareketli parçaya son bağlantı hortumla yapılır.
L serisi ile S serisi boru bağlantısının farkı nedir?
L hafif seri, S ağır seridir. S serisi rakor, somun ve yüksükler daha yüksek basınç için daha güçlü yapılır. 6, 8, 10 ve 12 mm borular her iki seride bulunur ve somun dişleri farklıdır; örneğin 10 mm boru için L serisinde M16X1,5, S serisinde M18X1,5 somun kullanılır. Bir hattaki bütün parçalar aynı seriden seçilmelidir.
Boru iç çapı nasıl hesaplanır?
İç çap, dış çaptan et kalınlığının iki katı çıkarılarak bulunur. Örneğin 30X4 borunun iç çapı 30 − 8 = 22 mm, 12X1,5 borunun iç çapı 12 − 3 = 9 mm'dir. Hattan geçecek debi için dış çap değil iç çap dikkate alınır.
Yüksük tekrar kullanılabilir mi?
Sıkıldıktan sonra yüksük boruya gömülür ve boruyla birlikte kalır. Aynı boru aynı bağlantıya tekrar takılabilir, ancak yüksük boru üzerinden çıkarılıp başka bir boruda kullanılmaz. Hasar görmüş veya sızdıran bir bağlantıda boru ucu kesilip yeni yüksükle yeniden montaj yapılması en güvenli yoldur.
Fosfatlı ve galvanizli boru arasındaki fark nedir?
İkisi de çelik borunun yüzey kaplamasıdır. Fosfat kaplama boruyu depolama ve montaj sürecinde korur ve boya için iyi bir zemin oluşturur; kapalı ortamdaki ünite ve makine hatlarında yaygındır. Galvaniz (çinko) kaplama ise dış ortamda ve nemli yerlerde paslanmaya karşı daha uzun süreli koruma sağlar.